Wat een kettingtakel is
Een kettingtakel is een hefwerktuig waarmee u een last verticaal beweegt via een ketting die over een tandwiel loopt. In magazijnen komt hij in drie vormen voor: als handtakel, als rateltakel en als elektrische takel.
De handtakel hangt vaak aan een balk boven een werkbank of bij de laadkuil. De rateltakel wordt gebruikt om lasten te trekken of te spannen. De elektrische takel zit meestal vast aan een loopkat of aan een bovenloopkraan.
Wat ze gemeen hebben is de risicostructuur. Er hangt een last boven een werkplek, en de gevolgen van falen zijn niet gradueel maar direct.
Dat is precies waarom de wetgever hier een expliciete keuringsverplichting heeft neergelegd, los van de algemene onderhoudsplicht voor arbeidsmiddelen.
Is keuren verplicht
Ja, en de discussie die er in de praktijk over ontstaat gaat meestal over iets anders. Bedrijven twijfelen niet of de grote elektrische takel gekeurd moet worden, maar of de kleine handtakel in de hoek er ook onder valt.
Dat doet hij. De verplichting hangt aan de functie, niet aan het formaat of aan de vraag hoe vaak hij wordt gebruikt.
Sterker nog, de weinig gebruikte takel is vaak het grootste risico. Hij hangt er jaren, niemand kijkt ernaar, en op de dag dat hij wel nodig is vertrouwt iemand erop zonder dat er ooit iets aan is gedaan.
Waar de verplichting staat
De basis ligt in het Arbeidsomstandighedenbesluit. Artikel 7.4a regelt de periodieke keuring van arbeidsmiddelen in het algemeen.
Voor hijs- en hefgereedschap is er een aanvullende bepaling. Artikel 7.20 stelt eisen aan de deugdelijkheid en aan de keuring van dat gereedschap, met een termijn van ten minste eenmaal per jaar.
De technische invulling komt uit de normen. Voor handbediende kettingtakels is EN 13157 het referentiekader, voor de kettingen zelf de EN 818-reeks, uitgegeven via het Nederlands Normalisatie-instituut.
De Nederlandse Arbeidsinspectie controleert hierop bij ongevallen en bij gerichte inspecties, en vraagt dan naar de keuringsrapporten met datum en handtekening.
Hoe vaak keuren
Ten minste eenmaal per jaar is de ondergrens. Veel bedrijven lezen dat als de norm, en dat is een misverstand dat pas bij een ongeval zichtbaar wordt.
De juiste termijn volgt uit twee dingen: het gebruiksvoorschrift van de fabrikant en uw eigen risico-inventarisatie. Intensief gebruik, buitenopstelling en een vochtige of chemisch belaste omgeving verkorten de termijn.
Er zijn daarnaast momenten waarop een keuring altijd aan de orde is, ongeacht de kalender. Na een reparatie aan een dragend deel, na overbelasting, na een aanrijding en na demontage en hermontage op een andere plek.
Leg vast welke termijn u hanteert en waarom. Een afwijking van de standaard is prima, mits onderbouwd, en dat is precies wat een inspecteur wil zien.
Een praktische indeling die veel bedrijven aanhouden is drie categorieen. Dagelijks gebruikte takels ieder half jaar, regulier gebruikte takels jaarlijks, en takels die aantoonbaar buiten gebruik zijn gesteld helemaal niet, mits ze fysiek zijn afgehangen en gemarkeerd.
Die laatste categorie wordt vaak vergeten. Een takel die er nog hangt met een verlopen sticker is voor een inspecteur een takel in gebruik, hoe vaak u ook zegt dat niemand hem meer aanraakt.
Wie mag keuren
De wet spreekt van een deskundige. Er is geen verplicht diploma en geen wettelijk register, en dat leidt tot onduidelijkheid over wie het mag doen.
Praktisch betekent deskundig dat iemand de constructie kent, de afkeurcriteria beheerst en het oordeel kan onderbouwen. In de meeste gevallen is dat een keurmeester van de leverancier of van een gespecialiseerd bedrijf.
Een eigen technische dienst mag het ook doen, mits de deskundigheid aantoonbaar is en er geen belang is bij een positief oordeel. Die tweede voorwaarde is in de praktijk de lastigste. Zie ook onze afweging over zelf keuren of uitbesteden.
Vraag bij het uitbesteden altijd naar de onderbouwing van het oordeel. Een keurmeester die alleen een sticker plakt zonder rapport met bevindingen, levert u geen bewijs maar een gekleurd rondje.
Let ook op de scope van de opdracht. Wie alleen de elektrische takels laat keuren omdat die op de offerte stonden, houdt een reeks handtakels over die formeel nooit zijn beoordeeld.
Wat er gecontroleerd wordt
Een keuring bestaat uit een visuele beoordeling, een functionele test en een documentcontrole. De volgorde verschilt per keurmeester, de inhoud niet.
Visueel gaat het over de ketting, de haken, de veiligheidspallen, het takelhuis, de ophangoog en de loopkat. De keurmeester kijkt naar slijtage, vervorming, corrosie, scheuren en lasspatten.
Functioneel wordt de rem getest, de vrijloop, de werking van de ketting door het huis en, waar van toepassing, de overlastbeveiliging. Bij twijfel volgt een belastingproef.
Op papier wordt gekeken naar de markering, het typeplaatje, de aanwezigheid van de gebruiksaanwijzing en de historie van eerdere keuringen en reparaties.
Wanneer een takel wordt afgekeurd
De afkeurcriteria zijn concreet, en dat is prettig omdat het discussie voorkomt. Er zijn vier categorieën.
De ketting wordt afgekeurd bij rek van meer dan ongeveer vijf procent over een gemeten lengte, bij slijtage van de schalmdikte van meer dan ongeveer tien procent, en bij elke scheur, kerf, knik of lasspat.
De haak wordt afgekeurd bij een keelopening die meer dan ongeveer tien procent is toegenomen, bij vervorming of verdraaiing, en bij een veiligheidspal die ontbreekt of niet meer sluit.
Het takelhuis wordt afgekeurd bij een rem die niet houdt, bij een ketting die klemt en bij ontbrekende of onleesbare markering. En de takel wordt afgekeurd als het typeplaatje weg is, omdat de werklast dan niet vaststaat.
Werklast en markering
De WLL, de maximale werklast, moet leesbaar en duurzaam op de takel staan. Het is het enige gegeven dat een gebruiker in het moment nodig heeft.
Een takel zonder leesbare WLL is niet bruikbaar. Niet omdat de constructie ineens zwakker is, maar omdat niemand meer kan vaststellen wat eraan mag hangen.
Herstel dat aan de hand van het typeplaatje of de documentatie, nooit op basis van schatting of van een vergelijkbare takel ernaast.
Het ophangpunt telt mee
Dit is het punt waar de meeste dossiers rammelen. De takel is gekeurd en gestickerd, en hij hangt aan een balk of oogbout waarvan niemand weet wat die kan dragen.
Formeel is de draagconstructie een bouwkundig onderdeel en niet hetzelfde als hijsgereedschap. Materieel is het het zwakste punt van de keten, en een keten is zo sterk als dat punt.
Laat de constructie bij aanleg berekenen en bewaar die berekening bij het takeldossier. Vraag daarnaast uw keurmeester om het ophangpunt visueel mee te beoordelen en dat in het rapport te benoemen.
Let extra op verplaatste takels. Een takel die van de ene balk naar de andere is gehangen, hangt aan een constructie die nooit voor die last is beoordeeld.
Elektrische takels en NEN 3140
Een elektrische takel is twee dingen tegelijk: hijsgereedschap en een elektrisch arbeidsmiddel. Dat betekent twee inspectieregimes naast elkaar.
De mechanische keuring gaat over ketting, haken, rem en constructie. De elektrische inspectie volgens NEN 3140 gaat over de aansluiting, de isolatie, de aardverbinding, de bediening en de noodstop.
In de praktijk worden die twee vaak door verschillende partijen gedaan, op verschillende momenten, met verschillende rapporten. Dat is prima, zolang u beide in uw dossier heeft.
Controle voor gebruik
De jaarlijkse keuring dekt niet het risico van de tussenliggende twaalf maanden. Daarvoor is de controle voor gebruik bedoeld, en die is de verantwoordelijkheid van de gebruiker.
Het is een korte handeling. Kijk naar de ketting over de volle lengte, controleer de veiligheidspal van de haak, test de rem met een lichte last en let op ongewone geluiden.
Instrueer daarop en maak duidelijk wat er moet gebeuren bij twijfel: takel buiten gebruik stellen, melden, en niet zelf oordelen. Een kaartje aan de takel werkt daarvoor beter dan een procedure in een map.
Registratie en dossier
Elk stuk hijsgereedschap hoort een uniek nummer te hebben. Zonder dat nummer is een keuringsrapport niet te koppelen aan een fysiek object, en dan is het papier zonder waarde.
Neem de takels op in uw arbeidsmiddelenregister met nummer, type, WLL, locatie, laatste keuringsdatum en volgende termijn.
Bewaar per takel de keuringsrapporten, de reparatiebonnen en de gebruiksaanwijzing. Bij een ongeval is de historie het eerste wat wordt opgevraagd.
Werk met een sticker die de maand en het jaar van de volgende keuring toont, zodat een gebruiker in het moment kan zien of hij de takel mag gebruiken. Een sticker met alleen de datum van de laatste keuring dwingt tot rekenen en wordt daarom genegeerd.
Koppel het register aan de plek. Een takel die verhuist naar een andere hal moet in het register meeverhuizen, anders zoekt de keurmeester volgend jaar naar een object dat er niet meer hangt.
Veelgemaakte fouten
De eerste fout is de vergeten takel. Hij hangt in een hoek van de werkplaats, staat op geen enkele lijst en komt daardoor in geen enkele keuringsronde mee.
De tweede fout is de veiligheidspal die is vastgezet of verwijderd omdat hij hinderde bij het aanslaan. Dat is een directe afkeurgrond en tegelijk het meest voorkomende gebrek.
De derde fout is keuren zonder het ophangpunt te beoordelen. De takel is dan aantoonbaar in orde en het geheel niet.
De vierde fout is de elektrische takel die alleen mechanisch is gekeurd. Het rapport ziet er compleet uit, en de elektrische kant is nooit bekeken.
Hoe u het aanpakt
Loop eerst één ronde door het pand en noteer elke takel, ook de takels die niemand meer gebruikt. Geef ze een nummer en leg de WLL vast.
Bepaal per takel de keuringstermijn op basis van gebruik en omgeving, en onderbouw een afwijking van de jaarlijkse ondergrens in uw RI&E.
Zet de termijnen in uw keuringskalender naast de heftruckkeuringen en de rest van uw jaarcyclus, met één eigenaar per regel.
Verwijder ten slotte wat u niet meer gebruikt. Een takel die eruit is, hoeft niet gekeurd en kan ook niemand meer verrassen. Dat is de goedkoopste maatregel in dit hele dossier.
Veelgestelde vragen
Ja. Een kettingtakel is hijs- en hefgereedschap en valt daarmee onder de keuringsverplichting van het Arbobesluit. Dat geldt voor de handtakel aan een balk in de werkplaats net zo goed als voor de elektrische takel boven een productielijn. De verplichting hangt niet aan het formaat of aan de gebruiksfrequentie, maar aan de functie: als er een last aan hangt waaronder iemand kan staan, dan is keuren aan de orde.
Het Arbobesluit houdt voor hijs- en hefgereedschap een termijn aan van ten minste eenmaal per jaar. Dat is een ondergrens, geen norm. Bij intensief gebruik, bij werk in een vochtige of agressieve omgeving of bij gebruik in ploegendienst is een kortere termijn passend. De keuringstermijn hoort te volgen uit uw risico-inventarisatie en uit het gebruiksvoorschrift van de fabrikant.
De wet spreekt van een deskundige natuurlijke persoon, rechtspersoon of instelling. Er is geen wettelijk voorgeschreven diploma, maar de keurmeester moet aantoonbaar kennis hebben van de constructie, de afkeurcriteria en de toepasselijke normen. In de praktijk is dat een keurmeester van de leverancier of van een gespecialiseerd keuringsbedrijf. Een eigen technische dienst mag het doen, mits de deskundigheid en de onafhankelijkheid aantoonbaar zijn.
De gangbare criteria zijn kettingrek van meer dan ongeveer vijf procent over een gemeten lengte, slijtage van de schalmdikte van meer dan ongeveer tien procent, en elke vorm van scheurvorming, kerf, vervorming of lasspat. Ook een ketting die niet meer soepel door het takelhuis loopt, is verdacht. De exacte grenzen staan in de norm en in het handboek van de fabrikant, en die is bij twijfel leidend.
Onderdelen vervangen mag, mits u originele onderdelen gebruikt en de werkzaamheden worden uitgevoerd door iemand die daartoe bevoegd is volgens het voorschrift van de fabrikant. Wat niet mag is lassen aan een haak of ketting, schalmen uitbuigen of een veiligheidspal vastzetten. Na elke reparatie aan een dragend deel hoort er opnieuw te worden gekeurd voordat de takel weer in gebruik gaat.
Beide. Een handkettingtakel of rateltakel is even goed hijsgereedschap en kent dezelfde verplichting. Het verschil zit erin dat een elektrische takel daarnaast een elektrische installatie is, waardoor ook een inspectie volgens NEN 3140 aan de orde is. De mechanische keuring en de elektrische inspectie zijn twee verschillende dingen en worden vaak door verschillende partijen gedaan.
Het ophangpunt is een bouwkundig of constructief onderdeel en valt formeel niet onder de takelkeuring, maar in de praktijk hoort het wel in de beoordeling thuis. Een gekeurde takel aan een niet beoordeelde balk of oogbout geeft schijnzekerheid. Laat de draagconstructie bij aanleg berekenen en leg die berekening vast, en laat de keurmeester bij elke keuring visueel naar het ophangpunt kijken.
Dan is de takel niet bruikbaar en hoort hij uit bedrijf te worden genomen. De maximale werklast moet duidelijk en duurzaam op het gereedschap staan, zodat een gebruiker zonder papieren erbij kan zien wat er aan mag hangen. Een sticker die is weggesleten vervangt u niet zelf op gevoel, maar aan de hand van het typeplaatje, de documentatie of een vaststelling door de leverancier.
