Wat een blusgasinstallatie is
Een blusgasinstallatie is een vaste installatie die bij brand een hele ruimte in enkele seconden vult met blusgas. Geen water, geen schuim, geen poeder, en dus ook geen restanten die apparatuur beschadigen.
De installatie bestaat uit cilinders met blusgas, een leidingnet, nozzles in de ruimte, een detectiesysteem en een besturing. De lossing wordt doorgaans geactiveerd door twee onafhankelijke detectoren, zodat een enkele valse melding niet meteen tot een lossing leidt.
Het kenmerkende van dit type installatie is dat de ruimte zelf deel uitmaakt van het systeem. Bij een brandblusser werkt het middel ongeacht de ruimte; bij blusgas bepaalt de luchtdichtheid van de ruimte of het middel werkt.
Waar u ze aantreft
In een magazijn of distributiecentrum zit een gasblusinstallatie zelden in de hal zelf. Hij zit in de ruimtes waar water meer schade doet dan vuur.
De klassieke toepassing is de serverruimte of de ruimte met de besturing van een geautomatiseerd opslagsysteem. Daarnaast komen ze voor bij schakel- en verdeelruimtes, bij UPS-ruimtes en bij archieven met documenten die niet te vervangen zijn.
Ook bij geautomatiseerde magazijnen met shuttlesystemen wordt dit type installatie ingezet, omdat een sprinklerlossing in zo'n systeem tot dagen stilstand leidt. Dat maakt de installatie bedrijfskritisch en niet alleen een brandveiligheidsvoorziening.
Inerte en chemische blusgassen
Blusgassen vallen uiteen in twee families, en het verschil bepaalt zowel het ontwerp als de risico's voor personen.
Inerte gassen zijn stikstof, argon en mengsels daarvan, aangeduid als IG-01, IG-55, IG-100 en IG-541. Ze blussen door zuurstof te verdringen tot een niveau waarop een vlam niet in stand blijft, doorgaans rond 12 tot 14 procent zuurstof. Ze worden opgeslagen bij hoge druk, veelal 200 tot 300 bar, en vragen daarom veel cilinderruimte.
Chemische blusgassen, zoals HFC-227ea en FK-5-1-12, blussen vooral door warmte te onttrekken aan de vlam. Ze werken bij een veel lagere concentratie en vragen minder opslagvolume, maar vallen wel onder regelgeving over gefluoreerde broeikasgassen met bijbehorende registratie en lekdichtheidseisen.
Voor beide families geldt dat het onderhoud zich richt op hetzelfde: de juiste hoeveelheid gas, een werkende besturing en een ruimte die het gas vasthoudt.
De norm: NEN-EN 15004
De eisen aan ontwerp, installatie en onderhoud van gasblussystemen staan in de NEN-EN 15004-reeks. Deel 1 beschrijft het algemene kader, de vervolgdelen behandelen de afzonderlijke blusmiddelen.
De norm bevat drie zaken die in het onderhoud terugkomen. Ten eerste de vereiste ontwerpconcentratie en de tijd dat die concentratie moet standhouden, gewoonlijk tien minuten. Ten tweede de eisen aan de detectie en besturing. Ten derde de eis om de luchtdichtheid van de beschermde ruimte aan te tonen.
Dat laatste punt is wat een gasblusinstallatie fundamenteel anders maakt dan een sprinklerinstallatie. Een sprinkler blijft werken als er een deur openstaat. Een gasblusinstallatie doet dat niet.
Wat de wet eist
Er is geen wetsartikel dat een gasblusinstallatie bij naam verplicht keuren. De verplichting loopt via drie sporen die elkaar aanvullen.
Het eerste spoor is het Arbeidsomstandighedenbesluit. Artikel 7.4a verplicht periodieke keuring van arbeidsmiddelen die onderhevig zijn aan invloeden die tot verslechtering leiden, en hoofdstuk 3 stelt eisen aan brandbestrijding, vluchten en veilige arbeidsplaatsen. Een installatie die bij activering de zuurstof in een ruimte verlaagt, raakt beide.
Het tweede spoor is de bouwregelgeving en de gebruiksmelding. Is de installatie opgenomen in het brandveiligheidsconcept van het gebouw, dan is het instandhouden ervan een voorwaarde bij de gebruiksmelding brandveilig gebruik.
Het derde spoor is de polis. Verzekeraars eisen bij dit type installatie vaak een inspectiecertificaat volgens het inspectieschema van het CCV. Wat dat praktisch betekent, staat in ons artikel over verzekeringseisen voor brandbeveiliging.
Waarom REOB niet volstaat
De meest voorkomende fout in het onderhoudsdossier is dat de gasblusinstallatie is meegenomen in de REOB-ronde voor de brandblussers. Dat is een categoriefout.
REOB is het onderhoudsschema voor kleine blusmiddelen: blustoestellen volgens NEN 2559 en brandslanghaspels. Vaste blussystemen vallen onder het CCV-certificatieschema voor vastopgestelde brandbeheersings- en blussystemen, in de praktijk aangeduid als VBB-BLUS.
Het gevolg is concreet: een REOB-monteur mag uw brandblussers onderhouden en tekent daar een geldig rapport voor, maar dat rapport zegt niets over de gasblusinstallatie in de serverruimte. Bij een inspectie of schadeclaim is dat verschil precies waar het gesprek over gaat.
Wat het jaaronderhoud omvat
Het jaarlijkse onderhoud is meer dan een visuele ronde langs de cilinders. Hieronder de onderdelen die in een volwaardig onderhoudsrapport terug horen te komen.
| Onderdeel | Wat wordt vastgesteld |
|---|---|
| Cilinderinhoud | Weging of niveaumeting, afwijking binnen de fabrikanttolerantie |
| Cilinderdruk | Manometerwaarde gecorrigeerd voor temperatuur |
| Afsluiters en actuatoren | Functietest, borgpennen en transportbeveiligingen correct |
| Leidingnet en nozzles | Bevestiging, vrije doorgang, geen gewijzigde opstelling |
| Detectie en besturing | Functietest per lus, vertragingstijd, doormelding |
| Signalering en noodstop | Akoestisch en optisch alarm, blokkeerschakelaar, borden |
| Overdrukvoorziening | Aanwezigheid, vrije werking, juiste oppervlakte |
| Ruimtewijzigingen | Nieuwe doorvoeren, verlaagd plafond, gewijzigde opstelling |
Vraag expliciet om meetwaarden en niet om vinkjes. Een rapport dat alleen goedgekeurd meldt, laat u met dezelfde onzekerheid achter als voor het onderhoud. Dat geldt hier net zo sterk als bij de brandmeldinstallatie.
De doorlaatbaarheidstest
De doorlaatbaarheidstest, internationaal bekend als room integrity test of deurventilatortest, meet hoeveel de beschermde ruimte lekt. Met een gekalibreerde ventilator in het deurkozijn wordt een drukverschil opgebouwd en uit de luchtstroom volgt de lekoppervlakte.
Uit die lekoppervlakte rekent de installateur terug hoe lang de ontworpen gasconcentratie blijft staan. Haalt de ruimte de vereiste standtijd niet, dan is de installatie feitelijk niet werkend, hoe goed de cilinders er ook bij staan.
De test hoort bij oplevering te gebeuren en opnieuw zodra er iets aan de ruimte verandert. In de praktijk houden veel inspectie-instellingen een interval van twaalf maanden aan, omdat wijzigingen zelden worden gemeld.
De wijzigingen die het vaakst voor een lek zorgen
Een nieuwe kabeldoorvoer die niet is afgedicht, is de nummer één. Een netwerkupgrade levert vaak drie of vier nieuwe doorvoeringen op, en het afdichten daarvan valt tussen twee leveranciers in.
De tweede is het verlaagde plafond. Wordt de gasconcentratie ontworpen tot plafondhoogte en gaat er daarna een systeemplafond in of uit, dan verandert het beschermde volume en daarmee de benodigde hoeveelheid gas.
De derde is een deur die niet meer zelfsluitend is, bijvoorbeeld omdat de dranger is verwijderd of de deur met een wig wordt opengehouden vanwege warmteafvoer. Wat er met brandwerende scheidingen mag en niet mag, staat in ons artikel over brandwerende doorvoeringen.
Cilinders en drukapparatuur
De cilinders zijn een aparte wereld binnen het dossier. Ze staan onder hoge druk en vallen daarmee onder de Warenwetregelgeving voor drukapparatuur, met een eigen herbeoordelingstermijn die voor dit type doorgaans op tien jaar ligt.
Die termijn loopt niet gelijk met het jaaronderhoud en wordt daardoor makkelijk gemist. Controleer bij elk onderhoudsrapport de datum van de laatste herbeoordeling en plan de volgende meteen in. Meer daarover staat in ons artikel over de keuring van drukapparatuur.
Let ook op de bevestiging en de transportbeveiliging. Een cilinder van 80 liter bij 300 bar die losraakt, is een projectiel. De beugels, de bordessen en de vloerbevestiging horen daarom net zo goed in de controle als de vulling.
Overdruk en geluid
Bij lossing stroomt in ongeveer tien seconden een groot gasvolume de ruimte in. Zonder overdrukvoorziening loopt de druk daarbij zo snel op dat wanden, systeemplafonds of deuren bezwijken.
Dat is geen theoretisch risico maar een terugkerend schadebeeld: de installatie werkt, de ruimte begeeft het, het gas ontsnapt en de brand gaat door. De overdrukvoorziening is dus geen accessoire maar een ontwerpvoorwaarde, met een oppervlakte die volgt uit de berekening.
Het tweede fysieke effect is geluid. Bij inerte gassen loopt het geluidsniveau bij de nozzle op tot rond 130 dB. Dat niveau kan harde schijven beschadigen, wat pijnlijk is in precies de ruimte die u wilde beschermen. Moderne nozzles met geluidsdemping beperken dit, maar de positie van de nozzle ten opzichte van de racks blijft bepalend.
Veiligheid van personen
Een ruimte met een gasblusinstallatie is een ruimte waarin de atmosfeer bij activering verandert. Dat maakt de installatie ook een arbeidsveiligheidsonderwerp en niet alleen een brandveiligheidsonderwerp.
De standaardvoorzieningen zijn een vooralarm met vertragingstijd, akoestische en optische signalering binnen en buiten de ruimte, een blokkeerschakelaar voor onderhoudswerk, waarschuwingsborden bij elke toegang en vluchtwegen die in het donker herkenbaar zijn.
Daarnaast hoort instructie bij de medewerkers die de ruimte betreden, inclusief externe monteurs. De regel is simpel: bij vooralarm verlaat u de ruimte, en na een lossing gaat niemand naar binnen voordat is gemeten en geventileerd.
Voor ruimtes waar gas zich kan ophopen, geldt bovendien de benadering uit ons artikel over werken in een besloten ruimte. Het ontruimingsplan hoort te beschrijven wat er bij een lossing gebeurt.
Bij een e-commerce distributiecentrum met een geautomatiseerd shuttlesysteem stond de gasblusinstallatie in de besturingsruimte netjes in het onderhoudscontract van de brandblusserleverancier. Bij de eerste onafhankelijke inspectie bleek dat de cilinders wel jaarlijks waren gewogen, maar dat de doorlaatbaarheidstest sinds oplevering zeven jaar eerder nooit was herhaald. In die zeven jaar waren er elf nieuwe kabeldoorvoeren gemaakt. De gemeten standtijd was gezakt van tien minuten naar minder dan twee. Het herstel bestond uit afdichten en een nieuwe test, en kostte een fractie van de eerste weging. De echte winst was dat de installatie daarna deed wat er al zeven jaar op papier stond.
Kosten en wat u inkoopt
De kosten van onderhoud lopen sterk uiteen, omdat de installaties zelf sterk uiteenlopen. Bepalend zijn het aantal beschermde ruimtes, het aantal cilinders, het type blusgas en of detectie en besturing in hetzelfde contract zitten.
Wat u in elk geval apart moet begroten, zijn drie posten die buiten een standaard onderhoudsabonnement vallen: de doorlaatbaarheidstest, de herbeoordeling van de cilinders en het bijvullen of vervangen van gas na een lossing of een lek.
Vraag bij een aanbieding daarom niet naar een prijs per jaar maar naar een prijs per activiteit, met de intervallen erbij. Zo ziet u meteen welke verplichting niet in het contract zit. Dezelfde aanpak werkt bij de droge blusleiding en de RWA-installatie.
Hoe u het geborgd houdt
Een gasblusinstallatie heeft vier onafhankelijke vervaldata: het jaaronderhoud, de doorlaatbaarheidstest, de herbeoordeling van de cilinders en de eventuele inspectie voor de verzekeraar. Vier data betekent vier kansen om iets te missen.
Zet ze daarom alle vier in één keuringskalender met een signaalmoment ruim voor de vervaldatum, en leg naast elke datum het bijbehorende document vast. Neem de installatie ook op als object in uw arbeidsmiddelenregister.
Laat de risico's van de installatie zelf terugkomen in uw risico-inventarisatie en evaluatie, inclusief het verstikkingsrisico en de instructie bij vooralarm. Houd er rekening mee dat de Nederlandse Arbeidsinspectie bij een incident met een zuurstofverdringend systeem naar die instructie vraagt.
Tot slot: koppel wijzigingen aan de ruimte aan een melding. Een installatie die is ontworpen voor een ruimte die niet meer bestaat, is de meest kostbare vorm van schijnzekerheid in een brandveiligheidsdossier.
Veelgestelde vragen
Het onderhoud hoort minimaal eenmaal per jaar te gebeuren door een bedrijf dat is erkend voor vastopgestelde blussystemen. Daarnaast geldt een periodieke controle door de gebruiker, doorgaans maandelijks of per kwartaal, waarbij cilinderdruk, manometers, afsluiters en de vrije doorgang naar de nozzles worden gecontroleerd. Verzekeraars en het CCV-inspectieschema kunnen daarnaast een jaarlijkse of tweejaarlijkse inspectie door een onafhankelijke inspectie-instelling eisen.
Nee. REOB is het onderhoudsschema voor kleine blusmiddelen: brandblussers en brandslanghaspels. Een vaste gasblusinstallatie valt onder NEN-EN 15004 en onder het CCV-certificatieschema voor vastopgestelde brandbeheersings- en blussystemen. Een REOB-monteur is daarmee niet automatisch bevoegd om uw gasblusinstallatie te onderhouden, ook niet als hij de brandblussers in hetzelfde gebouw doet.
Een blusgas werkt alleen als de vereiste concentratie lang genoeg in de ruimte blijft staan, doorgaans tien minuten. Met een doorlaatbaarheidstest, ook wel room integrity test of deurventilatortest, wordt gemeten hoeveel de ruimte lekt via kabeldoorvoeren, plafondranden, kanalen en kieren. De test hoort bij oplevering plaats te vinden en te worden herhaald bij wijzigingen aan de ruimte, in de praktijk vaak op jaarbasis.
Bij inerte gassen wordt zuurstof verdrongen tot ongeveer 12 tot 14 procent. Dat is ontworpen om kortdurend overleefbaar te zijn, maar het is geen omgeving waarin iemand mag blijven. Daarom horen er een vooralarm met vertraging, akoestische en optische signalering, een noodstop, vrije vluchtwegen en instructie voor het aanwezige personeel bij. Een ruimte betreden na een lossing gebeurt alleen na meting en ventilatie.
Ja. De cilinders zijn drukapparatuur en vallen onder de Warenwetregelgeving voor drukapparatuur, met een eigen herbeoordelingstermijn die voor dit type doorgaans op tien jaar ligt. Dat is een aparte verplichting bovenop het jaaronderhoud. Controleer bij het onderhoudsrapport altijd de datum van de laatste herbeoordeling, want die loopt niet gelijk met de onderhoudscyclus.
Bij lossing stroomt in enkele seconden een groot volume gas de ruimte in. Zonder overdrukvoorziening loopt de druk zo snel op dat wandpanelen, systeemplafonds of deuren bezwijken. Het gas ontsnapt dan alsnog, de concentratie zakt onder de ontwerpwaarde en de brand wordt niet gedoofd. De schade komt in dat geval van het blussysteem en niet van de brand.
Blusgas onderdrukt vlammen maar neemt geen warmte weg uit een cel die in thermal runaway zit. Voor batterijruimtes is de gangbare aanpak daarom een combinatie van zeer vroege detectie, compartimentering en koeling met water, eventueel aangevuld met gas voor de directe omgeving. Laat die keuze onderbouwen in een brandveiligheidsconcept en niet door het beschikbare systeem.
Onderhoud hoort bij een installateur met een erkenning voor vastopgestelde blussystemen en met kennis van uw specifieke systeem en blusmiddel. Inspectie, als die wordt geëist door de verzekeraar of het bevoegd gezag, gebeurt door een onafhankelijke inspectie-instelling die daarvoor is geaccrediteerd. Onderhoud en inspectie zijn dus twee verschillende partijen en twee verschillende documenten.
