Wat is dieselmotoremissie en waarom is het een probleem
Dieselmotoremissie, kortweg DME, is het mengsel van gassen en zeer fijne roetdeeltjes dat vrijkomt bij de verbranding in een dieselmotor. Het gaat om stikstofoxiden, koolmonoxide, zwaveldioxide en vooral om een fractie ultrafijne koolstofdeeltjes die diep in de longen doordringt.
Die roetfractie maakt DME gevaarlijk. De deeltjes zijn zo klein dat ze de natuurlijke filters van de luchtwegen passeren en tot in de longblaasjes komen. Daar veroorzaken ze op de lange termijn schade die niet ongedaan te maken is.
De Europese Unie heeft dieselmotoremissie aangemerkt als kankerverwekkend voor de mens. Langdurige blootstelling verhoogt aantoonbaar het risico op longkanker. Daarmee is DME in juridisch opzicht geen gewone gevaarlijke stof meer, maar een carcinogeen met een eigen, strenger regime.
In een magazijn of distributiecentrum zit het probleem in de combinatie van dieselmotoren en een besloten ruimte. Uitlaatgas dat buiten snel verdunt, blijft binnen hangen en stapelt zich op gedurende de dienst.
Wat zegt de wet over dieselmotoremissie
De basis ligt in het Arbeidsomstandighedenbesluit, hoofdstuk 4. Dat hoofdstuk gaat over gevaarlijke stoffen en bevat in afdeling 2 een apart regime voor kankerverwekkende en mutagene stoffen. Dieselmotoremissie valt onder die afdeling.
Concreet betekent dat drie dingen die verder gaan dan bij gewone gevaarlijke stoffen. Er geldt een vervangingsplicht, er moet een register van blootgestelde werknemers worden bijgehouden, en de blootstelling moet zo laag zijn als technisch uitvoerbaar is, ook onder de grenswaarde.
De grenswaarde zelf staat in artikel 4.105 van het Arbobesluit. Het toezicht ligt bij de Nederlandse Arbeidsinspectie, die DME de afgelopen jaren actief heeft meegenomen in inspecties in de logistiek en de metaal. Achtergrondinformatie voor werkgevers staat op het Arboportaal van het ministerie van SZW.
De bredere kaders waarin deze verplichting past, leest u in onze Arbowet-gids voor magazijnen.
De grenswaarde van 10 microgram per kubieke meter
Sinds 1 juli 2020 geldt in Nederland een wettelijke grenswaarde voor dieselmotoremissie van 10 microgram respirabel elementair koolstof per kubieke meter lucht. De waarde is een tijdgewogen gemiddelde over een werkdag van acht uur, afgekort als TGG-8h.
Elementair koolstof, vaak afgekort tot EC, is de zuivere roetfractie van het uitlaatgas. Die fractie wordt gebruikt als indicator voor de totale blootstelling aan DME, omdat ze goed meetbaar is en vrijwel uitsluitend uit dieselverbranding afkomstig is.
Tien microgram is een zeer lage waarde. Ter vergelijking: dat is een honderdste van een milligram in een volume lucht ter grootte van een grote koelkast. Een enkele dieselheftruck die een dienst lang in een gesloten hal rondrijdt, kan die waarde in de directe omgeving van de bestuurder al overschrijden.
| Aspect | Wat de wet vraagt |
|---|---|
| Grenswaarde | 10 µg/m³ respirabel elementair koolstof |
| Middelingstijd | Tijdgewogen gemiddelde over 8 uur (TGG-8h) |
| Wettelijke basis | Arbobesluit artikel 4.105, van kracht sinds 1 juli 2020 |
| Status stof | Kankerverwekkend, Arbobesluit hoofdstuk 4 afdeling 2 |
| Extra plicht | Vervangen waar technisch uitvoerbaar, plus blootstellingsregister |
De vervangingsplicht weegt zwaarder dan de grenswaarde
Bij gewone gevaarlijke stoffen is voldoen aan de grenswaarde in beginsel genoeg. Bij kankerverwekkende stoffen is dat niet zo. Daar geldt eerst de vraag of de stof of het proces vervangen kan worden door iets minder gevaarlijks.
Kan dat technisch, dan is vervangen verplicht, ook als de blootstelling ruim onder de grenswaarde blijft. Pas als vervanging aantoonbaar niet uitvoerbaar is, komen technische en organisatorische maatregelen in beeld, en als laatste persoonlijke bescherming.
Deze rangorde is de arbeidshygienische strategie, en bij carcinogenen wordt er strikter naar gekeken dan elders. Een werkgever die de eerste trede overslaat omdat de meting toevallig gunstig uitvalt, voldoet niet aan de wet.
Leg de afweging schriftelijk vast. Waarom is vervanging wel of niet uitvoerbaar, welke alternatieven zijn onderzocht, wat kost het en op welke termijn gebeurt het. Zonder die onderbouwing is de keuze om diesel te blijven gebruiken bij een inspectie moeilijk te verdedigen.
Dieselheftrucks binnen: wat kan nog en wat niet
Voor magazijnen komt de vervangingsplicht vrijwel altijd neer op de heftruckvloot. Dieselheftrucks met een hefvermogen tot ongeveer acht ton hebben inmiddels volwaardige elektrische tegenhangers, met vergelijkbare prestaties en beschikbaarheid.
Als een gelijkwaardig elektrisch alternatief op de markt is, is vervanging technisch uitvoerbaar. Daarmee is het inzetten van een dieselheftruck in een binnenruimte in de meeste gevallen niet langer te rechtvaardigen. Branchepartijen hanteren dit al jaren als uitgangspunt in hun arbocatalogi.
Er blijven uitzonderingen. Zeer zware verreikers, containerhandlers en specialistisch materieel waarvoor geen elektrisch equivalent bestaat, kunnen onder voorwaarden binnen worden gebruikt. Dan moet de blootstelling wel aantoonbaar onder de grenswaarde blijven en moeten aanvullende maatregelen zijn getroffen.
Let ook op het materieel dat u niet bezit. Vrachtwagens die met draaiende motor aan het laadperron staan, blazen uitlaatgas de hal in. Dat is in veel distributiecentra een grotere bron dan het eigen interne transport. Zie ook onze gids over heftruckregelgeving voor de bredere eisen aan intern transport.
DME meten in de praktijk
De blootstelling wordt gemeten als respirabel elementair koolstof. In de praktijk draagt een medewerker een persoonsgebonden monsternemer met een pompje en een filter, gedurende een representatieve werkdag. Het filter gaat daarna naar een laboratorium voor analyse.
Een veelgemaakte fout is het gebruik van een koolmonoxidemeter of een CO2-meter als indicator. Die apparaten meten iets anders en zeggen niets over de roetfractie. Ze zijn nuttig voor koolmonoxidebewaking bij gasheftrucks, maar voldoen niet als DME-meting.
Meet op de plekken en momenten die het echte werk weergeven. Een dienst met veel dockbewegingen in de winter, met gesloten deuren, geeft een heel ander beeld dan een rustige zomerdag met alles open. Kies de ongunstige situatie, niet de gunstige.
Laat de meting uitvoeren door een arbeidshygienist of een geaccrediteerd meetbureau. De uitkomst is een juridisch document dat bij een inspectie of een claim standhoudt, en dat vraagt om een aantoonbaar correcte methode en rapportage.
Maatregelen in volgorde van effect
Werk de maatregelen af in de volgorde die de wet voorschrijft. Beginnen bij persoonlijke bescherming is niet alleen minder effectief, het is ook formeel onjuist.
| Trede | Maatregel | Voorbeeld in het magazijn |
|---|---|---|
| 1. Bron wegnemen | Vervangen | Elektrische heftrucks en pallettrucks in plaats van diesel |
| 2. Bron beperken | Emissie verlagen | Roetfilter, moderne emissieklasse, onderhoud op peil |
| 3. Collectief | Afzuiging en ventilatie | Uitlaatgasafzuiging aan het dock, mechanische luchtverversing |
| 4. Organisatorisch | Blootstelling beperken | Stationairdraai-verbod, routing, minder diesel-uren binnen |
| 5. Persoonlijk | PBM | Adembescherming, alleen als sluitstuk en tijdelijk |
In de praktijk levert trede 1 verreweg het meeste op. Een magazijn dat de laatste dieselheftrucks vervangt, lost het probleem in een keer op voor iedereen in de hal, inclusief medewerkers die zelf niet rijden.
Onderschat trede 4 niet. Een consequent gehandhaafd verbod op stationair draaien aan het dock kost niets en haalt in veel panden een substantieel deel van de piekblootstelling weg. Neem het op in de werkinstructies en behandel het in een toolboxmeeting.
Gezondheidsbewaking en registratie
Omdat DME als kankerverwekkend is aangemerkt, moet de werkgever een register bijhouden van medewerkers die eraan zijn blootgesteld. In dat register staat wie is blootgesteld, aan welke stof, in welke mate en gedurende welke periode.
Dat register moet lang bewaard blijven, omdat de gezondheidseffecten zich pas jaren later kunnen openbaren. Het is bovendien het eerste dat een inspecteur opvraagt als DME in beeld komt bij een controle.
Daarnaast moet de werkgever de betrokken medewerkers een arbeidsgezondheidskundig onderzoek aanbieden, zowel voorafgaand aan de blootstelling als periodiek daarna. Dat loopt via de bedrijfsarts en wordt in de praktijk gekoppeld aan het PAGO.
Vergeet uitzendkrachten en tijdelijke krachten niet. Zij werken vaak juist op de plekken met de hoogste blootstelling en vallen in de registratie regelmatig buiten beeld. Zie ook RI&E en uitzendkrachten.
Checklist dieselmotoremissie in het magazijn
Loop deze punten na om te bepalen of uw aanpak sluitend en aantoonbaar is.
| Onderdeel | Wat u controleert |
|---|---|
| Inventarisatie | Alle dieselbronnen binnen in kaart, inclusief bezoekende vrachtwagens |
| Beoordeling | Blootstelling beoordeeld en vastgelegd in de RI&E |
| Meting | EC-meting uitgevoerd op representatieve momenten |
| Vervanging | Afweging vervanging schriftelijk onderbouwd, met termijn |
| Techniek | Afzuiging, ventilatie en onderhoud materieel op orde |
| Organisatie | Stationairdraai-verbod ingevoerd en gehandhaafd |
| Register | Blootgestelde medewerkers geregistreerd en bewaard |
| Gezondheid | Arbeidsgezondheidskundig onderzoek aangeboden |
Begin met een telling in plaats van een meting. Zet op papier hoeveel diesel-uren er per week binnen worden gemaakt, door welk materieel en door wie. In veel magazijnen blijkt dan dat een of twee oude heftrucks en het stationair draaien aan het dock samen het overgrote deel van de blootstelling veroorzaken. Dat maakt de vervangingsafweging concreet en de businesscase meteen zichtbaar.
Veelgestelde vragen
De wettelijke grenswaarde is 10 microgram respirabel elementair koolstof per kubieke meter lucht, uitgedrukt als tijdgewogen gemiddelde over een werkdag van acht uur. Deze waarde staat in artikel 4.105 van het Arbeidsomstandighedenbesluit en geldt sinds 1 juli 2020. Elementair koolstof is de roetfractie van dieseluitlaatgas en wordt gebruikt als maat voor de totale blootstelling aan dieselmotoremissie.
Er is geen absoluut verbod in de wet, maar het regime voor kankerverwekkende stoffen verplicht de werkgever om de bron te vervangen als dat technisch uitvoerbaar is. Voor heftrucks met een hefvermogen tot ongeveer acht ton is elektrisch materieel algemeen verkrijgbaar en geschikt voor binnenwerk. In die situatie is vervanging technisch uitvoerbaar en dus verplicht. Alleen bij zeer zware of specialistische toepassingen kan een onderbouwde uitzondering standhouden.
Dieselmotoremissie is door de Europese Unie aangemerkt als kankerverwekkend voor de mens en opgenomen in de richtlijn voor carcinogene stoffen. Langdurige blootstelling verhoogt aantoonbaar het risico op longkanker. Voor kankerverwekkende stoffen geldt in Nederland een zwaarder regime dan voor gewone gevaarlijke stoffen, met een vervangingsplicht, een verplicht blootstellingsregister en strengere eisen aan registratie en toezicht.
De blootstelling wordt gemeten als respirabel elementair koolstof met een persoonsgebonden monsternemer die de medewerker een hele dienst draagt. Het filter wordt daarna in een laboratorium geanalyseerd, doorgaans volgens de thermisch-optische methode. Een koolmonoxidemeter of CO2-meter meet iets anders en is geen geldige vervanger. Laat de meting uitvoeren door een arbeidshygienist of een geaccrediteerd meetbureau.
Ventilatie helpt, maar telt in de arbeidshygienische strategie als een collectieve maatregel die pas aan bod komt nadat bronaanpak is afgewogen. Bij kankerverwekkende stoffen mag ventilatie de vervangingsplicht niet vervangen. In grote hallen met veel diesel-uren is mechanische afzuiging bovendien vaak onvoldoende om structureel onder de 10 microgram te blijven, zeker rond laaddocks waar motoren stationair draaien.
Ja. Vrachtwagens die met draaiende motor aan een laaddock staan, blazen uitlaatgas de hal in via de open deur of de dockshelter. Dat is een van de meest onderschatte DME-bronnen in distributiecentra. Een stationairdraai-verbod, dockafdichtingen en waar mogelijk uitlaatgasafzuiging aan het dock beperken deze bron aanzienlijk.
De inspecteur kijkt of de blootstelling is beoordeeld en vastgelegd in de RI&E, of er een register van blootgestelde werknemers is, of de vervangingsafweging schriftelijk is onderbouwd en of de genomen maatregelen aantoonbaar werken. Ontbreekt de beoordeling volledig, dan is dat op zichzelf al een overtreding, ook zonder dat de grenswaarde aantoonbaar wordt overschreden.
Bij blootstelling aan kankerverwekkende stoffen moet de werkgever de betrokken werknemers een arbeidsgezondheidskundig onderzoek aanbieden, voorafgaand aan de blootstelling en daarna periodiek. Dit loopt via de bedrijfsarts, vaak gekoppeld aan het PAGO. Daarnaast houdt u een register bij van wie is blootgesteld, aan welke stof en in welke periode, dat langdurig bewaard moet blijven.
