Het typeplaatje zegt niet het hele verhaal
Vraag een chauffeur naar het hefvermogen van zijn heftruck en het antwoord is meestal één getal, bijvoorbeeld 2.500 kilo. Dat getal klopt, maar alleen onder precies de voorwaarden waarvoor het is bepaald. In de praktijk wijkt de werkelijk toegestane last daar vaak flink van af.
Het lastdiagram is het instrument dat dat ene getal vertaalt naar de werkelijkheid van uw magazijn: een lange last, een hoge stellinglaag of een klem aan de vorken. Wie alleen op het typegetal vaart, loopt het risico de heftruck ongemerkt te overbelasten.
In dit artikel leest u wat een lastdiagram is, hoe u het capaciteitsplaatje leest en welke factoren de capaciteit verlagen. De rode draad is dat het veilige hefvermogen geen vast getal is, maar afhangt van zwaartepunt, hoogte en aanbouwapparatuur.
Wat een lastdiagram is en waarom het bestaat
Een lastdiagram geeft weer hoeveel een heftruck veilig kan heffen onder verschillende omstandigheden. Het bestaat omdat het veilige hefvermogen geen constante is: het hangt af van waar het zwaartepunt van de last ligt en hoe hoog die last wordt geheven. Het diagram maakt die samenhang zichtbaar in een tabel of grafiek.
De achterliggende reden is de stabiliteit van de machine. Een heftruck balanceert de last voorop tegen een tegenwicht achterin. Verschuift het gezamenlijke zwaartepunt te ver naar voren, dan gaat die balans verloren. Het diagram vertaalt die natuurkunde naar praktische grenzen waar een chauffeur mee kan werken.
Daarmee is het lastdiagram geen formaliteit maar een werkinstrument. Het beantwoordt de vraag die op de werkvloer telkens terugkomt: mag ik deze last, op deze hoogte, met dit apparaat, met deze heftruck tillen. Het antwoord staat in het diagram, niet in het geheugen van de chauffeur.
Wettelijk kader: Arbobesluit en CE-markering
Een heftruck is een arbeidsmiddel en tegelijk een hef- en hijswerktuig. Het Arbeidsomstandighedenbesluit stelt in hoofdstuk 7 eisen aan arbeidsmiddelen, waaronder dat een hef- en hijswerktuig deugdelijk is en dat de toegestane belasting duidelijk zichtbaar is aangegeven.
Daarnaast geldt de CE-markering onder de Machinerichtlijn. Een heftruck wordt geleverd met een capaciteitsplaat en een verklaring van overeenstemming, en de fabrikant legt daarin het hefvermogen en de bijbehorende voorwaarden vast. De veiligheidseisen voor deze machines zijn uitgewerkt in normen zoals de NEN-EN-ISO 3691-reeks, die het NEN beheert.
Voor de werkgever betekent dit een dubbele plicht: de machine moet het plaatje hebben, en dat plaatje moet leesbaar en juist blijven gedurende de hele gebruiksduur. Een vervangen mast, een aanbouwapparaat of een onleesbaar geworden plaatje vraagt om actie. De naleving wordt getoetst bij de keuring en kan worden gecontroleerd door de Arbeidsinspectie.
Het capaciteitsplaatje lezen
Het capaciteitsplaatje, ook wel typeplaat genoemd, vermeldt het nominale hefvermogen en de voorwaarden waaronder dat geldt. De kern is een combinatie van drie waarden: de maximale last, het bijbehorende lastzwaartepunt en de referentiehoogte. Zonder die voorwaarden zegt het getal weinig.
Het nominale hefvermogen geldt bij een standaard lastzwaartepunt van 500 mm, gemeten van de vorkrug tot het zwaartepunt van een genormaliseerde last. Voor de meeste magazijntrucks tot ongeveer 5.000 kilo is 500 mm de gangbare referentie. Wijkt uw last daarvan af, dan geldt niet het nominale getal maar de waarde uit het diagram.
Op het plaatje of in het bijbehorende diagram staat vervolgens hoe de toegestane last afneemt bij een groter zwaartepunt en een grotere hefhoogte. Leer chauffeurs die tabel te gebruiken in plaats van het typegetal, want juist dat verschil is waar het in de praktijk misgaat.
Lastzwaartepunt: de verborgen variabele
Het lastzwaartepunt is de meest onderschatte factor. Het is de afstand van de vorkrug tot het punt waar het gewicht van de last als het ware geconcentreerd zit. Bij een nette, compacte pallet ligt dat rond de standaard 500 mm, maar bij een lange of onregelmatige last schuift het naar voren.
Dat naar voren schuiven heeft een groot effect. Hoe verder het zwaartepunt van de vorkrug ligt, hoe groter de hefboom en hoe kleiner de last die de truck nog in balans houdt. Een last van 2.000 kilo met een zwaartepunt op 600 of 700 mm kan de facto te zwaar zijn voor een truck die nominaal 2.500 kilo op 500 mm trekt.
De praktische les is om niet alleen naar het gewicht te kijken, maar ook naar de vorm en de verdeling van de last. Een half gevulde of eenzijdig beladen pallet verplaatst het zwaartepunt en verandert daarmee de veilige grens. Het lastdiagram geeft voor de betreffende afstand de bijbehorende restcapaciteit.
Hefhoogte en het restcapaciteit-effect
Naast het zwaartepunt telt de hefhoogte zwaar mee. Bij toenemende hoogte daalt de toegestane last, omdat de last hoger komt te liggen en de machine gevoeliger wordt voor kantelen, zeker in bochten. Een truck die op grondniveau ruim capaciteit heeft, kan op de bovenste stellinglaag over de grens gaan.
Fabrikanten geven daarom vaak een restcapaciteit boven een bepaalde referentiehoogte, die voor veel masten rond 3.300 mm ligt. Boven die hoogte staat in het diagram een lagere toegestane last. Wie hoog wegzet zonder die waarde te checken, vertrouwt op een capaciteit die op die hoogte niet meer geldt.
Dit hoogte-effect loopt bovendien samen met de belasting die de stelling zelf aankan. De toegestane vloerlast per niveau staat op de belastingbordjes van de stelling. Veilig hoog wegzetten is dus een kwestie van twee grenzen tegelijk respecteren: die van de heftruck en die van de stelling.
Voorzetapparatuur verandert de capaciteit
Zodra er een aanbouwapparaat aan de mast hangt, klopt het oorspronkelijke plaatje niet meer. Een klem, een rotator, een verlengvork of een papierrolklem heeft een eigen gewicht en verplaatst bovendien het zwaartepunt van de belasting naar voren. Beide effecten verlagen de last die de heftruck nog veilig kan heffen.
Daarom hoort bij elk aanbouwapparaat een aanvullend capaciteitsplaatje dat de gewijzigde restcapaciteit aangeeft. Dat plaatje wordt bepaald voor de combinatie van truck en apparaat, en niet zomaar overgenomen van een vergelijkbare machine. Werken met een aanbouwapparaat zonder dat aangepaste plaatje is een veelgemaakte en risicovolle fout.
Let er ook op dat aanbouwapparaten zelf arbeidsmiddelen zijn die deugdelijk en gekeurd moeten zijn. De staat van de vorken en de apparaten hoort in de periodieke controle mee, zoals beschreven in het artikel over het keuren van heftruckvorken.
In de praktijk: overbelasting en kantelen
De stabiliteit van een heftruck berust op een stabiliteitsdriehoek tussen de vooras en het achterste steunpunt, met het tegenwicht achterin als balans. Een te zware of te ver naar voren liggende last schuift het gezamenlijke zwaartepunt naar de rand van die driehoek. Wordt de grens overschreden, dan kantelt de truck naar voren.
In de dwarsrichting speelt hetzelfde bij bochten, zeker met een geheven last. Snelheid, stuurbewegingen en een hoog zwaartepunt versterken elkaar. Veel kantelongevallen zijn geen kwestie van één grote fout, maar van een optelsom: net te zwaar, net te hoog, net te snel de bocht om.
Overbelasting heeft daarnaast een sluipend effect op de machine zelf. Mast, hefkettingen, vorken en banden slijten sneller en kunnen eerder bezwijken. Binnen de grenzen van het lastdiagram werken is daarmee niet alleen veiliger, maar verlengt ook de levensduur en verlaagt de onderhoudskosten.
Plaatje, keuring en dossier
Het lastdiagram werkt alleen als het plaatje leesbaar en juist is. Bij de periodieke heftruckkeuring controleert de keurmeester onder meer of het capaciteitsplaatje aanwezig en leesbaar is, of aanbouwapparaten een passend aanvullend plaatje hebben en of de machine als geheel deugdelijk is.
Houd de plaatjes, de aanbouwapparaten en de keuringsdocumenten bij elkaar in één dossier. Zo is aantoonbaar welke truck met welk apparaat welke restcapaciteit heeft, en dat de bijbehorende keuring geldig is. Dat voorkomt dat een apparaat wordt gebruikt op een verouderde of ontbrekende capaciteitswaarde.
De Nederlandse Arbeidsinspectie kan bij een controle vragen of het risico van overbelasting is beoordeeld en of de plaatjes op orde zijn. Dat maakt het lastdiagram onderdeel van de bredere wettelijke verplichtingen voor uw magazijn, samen met de andere keuringen.
Een praktische aanvulling is om het lezen van het lastdiagram op te nemen in de instructie en de herhalingstraining van chauffeurs, en om de meest voorkomende lasten in uw magazijn vooraf door te rekenen. Een plaatje dat niemand kan uitleggen, beschermt niet, en een tabel die pas op het laatste moment wordt geraadpleegd evenmin. Kies bij twijfel over een zware of ongebruikelijke last altijd voor de veilige kant, en overleg met de leidinggevende in plaats van het net te proberen. Zo wordt het diagram een vast onderdeel van de werkwijze en niet een detail dat alleen bij de keuring aandacht krijgt.
Zo helpt Envora hierbij
Veilig heffen vraagt om weten wat een machine met een bepaald apparaat aankan, de juiste plaatjes op orde houden en aantoonbaar bijhouden dat de keuringen geldig zijn. Envora brengt die compliance samen op één platform, zodat de heftrucks, de aanbouwapparaten en de keuringen niet los van elkaar staan.
In het portaal ziet u welke keuringen en verplichtingen voor uw machines gelden, wat is geregeld en waar nog een actie openstaat. Zo blijven ook de capaciteitsplaatjes, de aanbouwapparaten en de vorkcontroles in beeld, naast de keuringen die vanzelf de aandacht trekken.
Daarmee staat uw dossier inspectie-proof klaar, naast de overige verplichtingen in het magazijn, van stellingen en brandblussers tot elektra en gevaarlijke stoffen. Bij een controle laat u zien dat u de belasting van uw heftrucks kent en aantoonbaar hebt geregeld.
Veelgestelde vragen
Het lastdiagram is de weergave van de last die een heftruck veilig kan heffen onder verschillende omstandigheden. Het vertaalt het nominale hefvermogen naar de werkelijk toegestane last, afhankelijk van het lastzwaartepunt en de hefhoogte. Het diagram staat op of bij het capaciteitsplaatje van de machine. Naarmate de last verder van de vorkrug ligt of hoger wordt geheven, daalt de toegestane last. Het diagram is daarmee het instrument om te bepalen of een specifieke last in een specifieke situatie verantwoord is.
Het nominale hefvermogen van een heftruck geldt bij een standaard lastzwaartepunt van 500 mm. Dat is de horizontale afstand van de vorkrug tot het zwaartepunt van de last, gemeten voor een genormaliseerde pallet. Ligt het zwaartepunt van uw werkelijke last verder naar voren, bijvoorbeeld bij een lange of onregelmatige last, dan neemt de toegestane last af. Het lastdiagram laat zien hoeveel. Voor capaciteiten tot ongeveer 5.000 kg is 500 mm de gangbare referentie in de normen.
Ja. Een heftruck is een arbeidsmiddel en een hef- en hijswerktuig, en het Arbobesluit vraagt in hoofdstuk 7 dat de toegestane belasting duidelijk zichtbaar is aangegeven. Daarnaast schrijft de CE-markering onder de Machinerichtlijn een capaciteitsplaat voor bij levering van de machine. Het plaatje moet leesbaar en op de machine aanwezig zijn. Een onleesbaar of ontbrekend plaatje is een bekend punt bij een keuring en bij een controle door de Arbeidsinspectie.
Voorzetapparatuur zoals een klem, een rotator of een verlengvork heeft een eigen gewicht en verplaatst het zwaartepunt van de belasting naar voren. Beide effecten verlagen de last die de heftruck nog veilig kan heffen. Daarom hoort bij elk aanbouwapparaat een aanvullend capaciteitsplaatje dat de gewijzigde restcapaciteit aangeeft. Werken met een aanbouwapparaat zonder dat aangepaste plaatje betekent dat de chauffeur op de oorspronkelijke, te hoge waarde vaart en de heftruck kan overbelasten.
Een heftruck ontleent zijn stabiliteit aan het tegenwicht achterin en aan een stabiliteitsdriehoek tussen de vooras en het achterste steunpunt. Een te zware last of een te ver naar voren liggend zwaartepunt verschuift het gezamenlijke zwaartepunt buiten die driehoek, waardoor de truck naar voren dreigt te kantelen. Bij hoog heffen neemt dat risico toe, ook in de dwarsrichting bij bochten. Overbelasting versnelt bovendien de slijtage van mast, kettingen en vorken en verkort de levensduur van de machine.
Juist dan. Bij toenemende hefhoogte daalt de toegestane last, omdat het zwaartepunt van de last hoger komt te liggen en de stabiliteit afneemt. Een last die op grondniveau ruim binnen de capaciteit valt, kan op de bovenste stellinglaag over de grens gaan. Het lastdiagram geeft de restcapaciteit bij de betreffende hoogte aan. Dit sluit aan op de belasting die de stelling zelf aankan, die op de belastingbordjes van de stelling staat aangegeven.
Bij de periodieke keuring van de heftruck controleert de keurmeester onder meer of het capaciteitsplaatje aanwezig en leesbaar is en of aanbouwapparaten een passend aanvullend plaatje hebben. De Nederlandse Arbeidsinspectie kan bij een bezoek hetzelfde beoordelen, samen met de vraag of het risico van overbelasting in de RI&E is meegenomen. Het is verstandig om de plaatjes, de aanbouwapparaten en de keuringsdocumenten in één dossier bij te houden, zodat de samenhang aantoonbaar is.
